Skip to main content

टिळक-गांधी संबंध


आत्ता कालच लोकमान्य- एक युगपुरुष बघून आलो. एक चित्रपट म्हणून तो सुरेख आहे. खरंतर इतिहासातील पात्रांवर चित्रपट चालणे, हे आपल्या देशात जरा कठीणच काम आहे. परंतु सध्याचे वातावरण पाहता  टिळकांसारख्या जहाल विचारांच्या महापुरुषावर चित्रपट असल्यामुळे तो चालण्याची शक्यता जरा जास्तच आहे. अर्थात, त्या चित्रपटासाठी केलेली मेहनत जरूर तो बघताना लक्षात येते. त्यातील कलाकार, तसेच दिग्दर्शक, लेखक अशा संपूर्ण चमूचेच चित्रपट बघताना जरूर कौतुक करावेसे वाटते. परंतु, चित्रपट बनवताना, त्यातील पात्र निवडताना आणि त्या पात्रासाठी योग्य तो कलाकार निवडताना काही त्रुटी जरूर राहिल्या आहेत. टिळक आणि गांधी तशा अतिशय विरुद्ध व्यक्तिरेखा. एक "लोकमान्य" तर दुसरा "महात्मा". तरीसुद्धा काही गोष्टी नाइलाजास्तव चित्रपटात मांडलेल्या नाहीत.

तर चित्रपटाद्वारे एक चुकीचा संदेश लोकांपर्यंत गेलेला आहे, असे मला वाटते. टिळकांचा कणखरपणा, त्यांचे जहाल विचार तसेच एकंदर आक्रमक स्वभाव दाखवताना, बाकी महापुरुषांच्याकडे तेव्हढे लक्ष दिलेले मला आढळले नाही. प्रामुख्याने त्यांच्या विरुद्ध दिशेला असलेल्या भूमिकांमध्ये ते स्पष्टपणे जाणवते. ती आगरकरांची भूमिका असो, रानडेंची असो किंवा महात्मा गांधीची असो. त्यात दिग्दर्शकाची चूक आहे, असे नाही. बऱ्याच अंशी ते ती भूमिका निभावणाऱ्या कालाकालावर देखील अवलंबून असेल परंतु एक चुकीचा संदेश चित्रपटामार्फत जनतेपर्यंत जरूर गेलेला आहे.

गांधीं-टिळक भेटीचे दृश्य दाखवताना चित्रपटात काही आक्षेपार्ह म्हणावे असे संवाद जरूर आहेत. गांधींच्या आपण अहिंसक मार्गाने स्वातंत्र्य मिळवू शकतो या मतावर चित्रपटातील टिळक उत्तर देतात ते काही अशा प्रकारे आहे, "मी मागल्या  २५ वर्षांपासून ब्रिटीशांशी स्वातंत्र्यासाठी लढतो आहे. स्वराज्यासाठी आपल्याला रक्त सांडावे लागेलच, त्याशिवाय मिळालेल्या त्या स्वराज्याला किंमत उरणार नाही." हे वाक्य ऐकल्यावर खरंतर टिळकांविषयी आदर वाटायला लागला पण क्षणभरच. आता आपले रक्त सांडण्याचे महत्त्व गांधींपेक्षा चांगलं सांगणारा दुसरा क्वचितच मिळेल. १९४८ साली सनातन्यांनी गांधींचा अंत घडवून  आणला. त्याआधी कुणी देशवासी देशाच्या कल्याणासाठी माझे प्राण घेण्यास जरी आला तरी मी ते त्याला देईन, असे उद्गार पोलिसांजवळ काढून जीव जाण्याचा संशय असताना सुद्धा, प्रार्थनेला जाताना सुरक्षा नाकारणाऱ्या गांधींना देशासाठी बलिदान करण्याचे महत्त्व माहित नव्हते का? असा सवाल माझ्यासमोर उभा झाला.

टिळक आणि गांधी यांचे संबंध चित्रपटात फारशे चांगले दाखवले गेलेले नाहीत. परंतु स्वतः गांधीजीच आपल्या आत्मचरित्रात आपले आणि टिळकांचे मत भिन्न असले तरीसुद्धा दोघेही एकमेकांचा तेव्हढाच आदर करत असे लिहतात. गांधींना गोखल्यांना भेटण्याचा सल्ला देणारेही टिळकच. गांधींच्या असहकार आंदोलनाला टिळकांनी सुद्धा समर्थन दिले असते, असे इतिहासाचार्य राजवाडे सांगतात. तेव्हा टिळक आणि गांधी यांत मतांतर असले तरीसुद्धा द्वेषाला तेथे जागा नव्हतीच.

दोघांनाही स्वतंत्र अशी स्वतःची मतं होती. दोघेही आपापल्या त्या मतांवर ठाम असत. त्यामुळेच दोघांच्याही जीवनाला तेव्हढेच महत्त्व प्राप्त होते. गांधींचा अहिंसावाद राजकारणात त्याकाळात नवा असला तरीसुद्धा आफ्रिकेत त्यांनी त्याची ताकद आजमावली होती. त्यामुळेच पुढे भारतात देखील त्यांनी तो स्वीकारला आणि त्यात सफल झाले. पुढे त्या अहिंसेने आंतरराष्ट्रीय कीर्ती प्राप्त केली. टिळक मुळातच कणखर. गांधींच्या शब्दांतच सांगायचं तर ते हिमालयच. जहाल मतवादी. जशास तसे वागून समोरच्याला त्याने केलेल्या अन्यायाची जाणीव करून देणे, ही विचारसरणी. चुका दोघांकडूनही झाल्या असतील परंतु त्यामुळे त्यांनी स्वतः च्या विचारांना आणि देशप्रेमाला सोडलं नाही, ही बाब दोघांकडूनही शिकण्यासारखी आहे.

वेळेच्या कारणास्तव चित्रपटात सर्व गोष्टी येऊ शकत नाही, हे वास्तव मला देखील कळते. परंतु, ऐतिहासिक कलाकृतीत,मग ती कोणत्याही स्वरूपात असो, वास्तवही तेव्हढेच मांडायला हवे, असे मला वाटते. खरंतर टिळक आणि गांधी या दोन्ही विचारातून एक संपूर्ण नवीन विचारशैली घडवून त्याचा देशहितासाठी फायदा करून घेण्यातच आपण सर्वांचे हीत सामावलेले आहे.    

Popular posts of the week

मराठी भाषा- एक संस्कृती

२७ फेब्रुवारी ला मराठी भाषा दिवस साजरा झाला. खरंतर त्या दिवशीच हा लेख ब्लॉगवर टाकायची इच्छा होती, परंतु काही कारणास्तव जमले नाही. तरीसुद्धा या विषयावर लिखाण करण्याची इच्छा काही स्वस्थ बसू देईना. तेव्हा म्हटलं आता हे करावाच लागणार, नाहीतर रात्रीची झोप आणि दिवसाची भूक कुठे आणि कशी हरवून बसील, ते मलाही कळणार नाही. त्यामुळेच आज हा लेख लिहत आहे. सर्वप्रथम या ब्लॉगवरील सर्व वाचकांना जागतिक मराठी भाषा दिनाच्या अगदी मनापासून शुभेच्छा देतो आणि नंतरच मूळ लेखाला हाथ घालतो.

संवाद….माणसाला मिळालेली एक उपयुक्त देणगी

सर्वप्रथम आज एका नवीन विषयावर लिखाण करीत असल्याने चुकीबद्दल क्षमस्व.माझे नेहमीचे आवडते विषय सोडून एखाद्या नवीन विषयावर लिखाण करण्याची माझी इच्छा होती,तिलाच आज शब्दरूप देत आहे.बघा आपल्याला हा विचार पटतो का तो.

माणसाला देवाने दिलेली एक अप्रतिम देणगी म्हणजे त्याचे शरीर.माणसाचे शरीर म्हणजे आजवर माणसाला न उलगडलेले कोडेच म्हणावे लागेल.कारण माणसाने त्याच्या शरीरातील अनेक वर-वर दिसणाऱ्या गोष्टींचा शोध लावला असला तरीही काही गोष्टी कशा काम करतात हे अजून त्याला समजलेले नाही.उदाहरण घ्यायचेच झाले तर अशा गोष्टीत सर्वात प्रथम क्रमांक लागतो तो माणसाच्या मेंदूचा.माणसाच्या मेंदूमधील अनेक गोष्टींचे कोडे सोडवण्यात माणूस अजून यशस्वी झालेला नाही.माणसाच्या जन्म-मृत्यूचे अतिशय विलक्षण असे धागेदोरे उलगडण्यात सुद्धा माणसाला अजून तरी यश आलेले नाही.असो.या गोष्टीचा शोध जेव्हा लागायचा तेव्हा नक्की लागेल पण आज आपण अशाच एका गोष्टीबद्दल येथे चर्चा करणार अहोत ती म्हणजे संवाद.

मराठी इतिहास आणि छत्रपती संभाजी महाराज भाग ३

मागच्या पहिल्यादुसऱ्या भागात संभाजी महाराज, त्यांचा इतिहास तसेच त्यांच्यावरील आरोप आपण पाहिले. त्या आरोपांवरून शेवटी हेच म्हणावे लागेल की, संभाजी राजे कसेही असले तरीसुद्धा त्यांच्या ठिकाणी स्वराज्याबद्दल, शिवरायांबद्दल प्रेम हे होतेच आणि काही लोकांच्या फुकाच्या आरोपांमुळे त्यांचे चारित्र्यहनन केले गेलेले आहे. प्रत्येक राजा हा थोडाफार का होईना वाईट सवयींचा असतोच, शिवराय या सगळ्यांपेक्षा फार फार वेगळे होते म्हणूनच आज आपण त्यांची पूजा करतो. त्यांचा जन्मच मुळी स्वराज्य घडविण्याखातर झालेला होता. परंतु जो राजा मिळालेल्या काळात आपल्या राज्याचा भंग होऊ न देता उलट त्याची भरभराट करतो, तोच खरा प्रजाहीतदक्ष म्हणून नावारूपास येतो. शिवरायांनी देखील याचाच अवलंब केल्याचे दिसून येते. पुरंदरचा तह आणि शहाजी राजांकारीता केलेला करार वगळता फार कमी वेळेस श्रेष्ठींनी आपल्या राज्याचा भंग केला अथवा त्यांना करावा लागला. परंतु ते नेहमीच जिंकलेला प्रदेश वाचविण्याकरिता दक्ष असत. समर्थांनी संभाजी राजांना पाठविलेल्या पत्रात याची एक झलक पाहण्यास मिळते. हेच संभाजी राजांनी सुद्धा केले आणि मिळालेल्या नऊ वर्षांच्या क…

मराठी इतिहास आणि छत्रपती संभाजी महाराज भाग १

कालची तारीख होती १ फेब्रुवारी २०१४…याच दिवशी कालपासून बरोबर ३२५ वर्षांअगोदर मराठी सत्तेला प्रचंड मोठा हादरा बसला…तो इतका प्रचंड होता की,थोड्या काळाकरिता का होईना मराठी सत्तेचे म्हणजेच शिवरायांच्या हिंदवी स्वराज्याचे तळच बुडाले.याच दिवशी १६८९ ला मुकर्रबखानाने (शेख नजीब खान) मुघली फौजेच्या व शिर्के नावाच्या एका मराठी समाजघातकाच्या  सहाय्याने शृंगारपुरच्या अरण्यात स्वराज्याचा दुसरा छत्रपती,हिंदवी स्वराज्य संस्थापक छत्रपती शिवाजीराजे भोसल्यांचा पुत्र,या मराठी जनतेतील रयतेचा राजा संभाजी यास पकडले आणि संपूर्ण महाराष्ट्रावर अवकळा पसरली.संपूर्ण महाराष्ट्र देश दुःखाच्या खोल सागरात बुडून गेला. त्या दुःखद घटनेची आपण चर्चा करणार आहोतच परंतु संभाजी राजांच्या इतिहासातील पात्राबद्दल आधी थोडे पाहू.

मराठी इतिहास आणि छत्रपती संभाजी महाराज भाग २

मागच्या भागात आपण संभाजीराजांच्या चरित्राबद्दल असलेल्या अनेक भ्रमांबद्दल चर्चा केली.तिलाच आज आपण समोर नेणार आहोत.संभाजी राजांसारख्या व्यक्तिमत्त्वाबद्दल आज इतकी सांशकता का? हा प्रश्न खरंतर खूप वर्षांपासून विचारला जातोय.प्रत्येकानी आपापल्या परीने या चरित्राबद्दल अभ्यास करताना इतिहास पडताळून पाहिला,परंतु अजूनही एक खंबीर मत कुणासही द्यायला जमले नाही.आपल्या सर्वांनाच माहित आहे की,या वादाची सर्वात पहिली ठिणगी पडली ती मल्हार रामराव चिटणीस यांच्या बखरीमुळे.समोर जाउन राम गणेश गडकरी यांच्या राजसंन्यास या अपुऱ्या राहिलेल्या नाटकात सुद्धा संभाजी राजांच्या चारित्र्यावर शंका वयात केली गेली.ती कितपत खरी आहे,किंवा कितपत खोटी हे पुराव्यानिशी सांगता येत नसले तरीसुद्धा काही गोष्टी खरच पटत नाही.

Connect on Facebook

Google+ Followers